भारत हा शेतीप्रधान देश असल्याने येथे मोठ्या प्रमाणावर लोकसंख्या थेट किंवा अप्रत्यक्षपणे शेतीवर अवलंबून आहे. शेतकऱ्यांची आर्थिक स्थिती सुधारावी, त्यांच्या उत्पन्नात वाढ व्हावी आणि शेती अधिक टिकाऊ व्हावी यासाठी केंद्र आणि राज्य सरकार वेळोवेळी विविध योजना राबवत असतात. या योजनांमुळे शेतकऱ्यांना आर्थिक मदत, आधुनिक तंत्रज्ञान, सिंचन सुविधा आणि पिकांचे संरक्षण मिळते. चला तर मग, सध्या शेतकऱ्यांच्या जीवनात महत्त्वाचा बदल घडवणाऱ्या ५ प्रमुख योजनांविषयी जाणून घेऊया.
1. प्रधानमंत्री फसल विमा योजना (PMFBY)
नैसर्गिक आपत्ती, अतिवृष्टी, गारपिटीसारख्या घटनांमुळे पीक नष्ट झाल्यास शेतकऱ्यांना आर्थिक आधार देणारी ही योजना आहे. पीक नुकसानीची भरपाई शेतकऱ्यांच्या खात्यात थेट जमा केली जाते. या योजनेत सुधारणा केल्या असल्या तरी काही शेतकरी अद्याप सहभागी होण्यास कचरतात. उद्देश मात्र स्पष्ट – संकटाच्या काळात शेतकऱ्याला आर्थिकदृष्ट्या सक्षम ठेवणे.
2. प्रधानमंत्री किसान सन्मान निधी योजना (PM-KISAN)
लहान व मध्यम शेतकऱ्यांना थेट आर्थिक मदत देणारी योजना. पात्र शेतकऱ्यांना दरवर्षी ₹६,००० मदत दिली जाते, जी तीन हप्त्यांमध्ये (प्रत्येकी ₹२,०००) बँक खात्यात जमा होते. या रकमेचा उपयोग शेतातील लहान-मोठ्या खर्चासाठी होतो. ही मदत Direct Benefit Transfer (DBT) पद्धतीने दिली जाते.
3. प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना (PMKSY)
“प्रत्येक शेताला पाणी” हे ध्येय ठेवून सुरू झालेली ही योजना, शेतकऱ्यांना ठिबक सिंचन, स्प्रिंकलर, ट्यूबवेल आणि कालवे यांसारख्या सुविधा उपलब्ध करून देते. पाण्याचा कार्यक्षम वापर, कोरड्या भागातही पिके घेण्याची क्षमता आणि जलसंधारण यावर या योजनेचा भर आहे.
4. किसान क्रेडिट कार्ड (KCC) योजना
शेतकऱ्यांना बियाणे, खते, कीटकनाशके खरेदीसाठी आणि शेतीसंबंधी इतर गरजांसाठी कमी व्याजदराने कर्ज देणारी योजना. सोपी प्रक्रिया, तात्काळ कर्ज मंजुरी आणि पीक हंगामानुसार परतफेडीची सुविधा यामुळे ही योजना लोकप्रिय आहे.
5. मृदा आरोग्य कार्ड योजना
शेतातील मातीचे आरोग्य टिकवण्यासाठी व योग्य पिकांची निवड करण्यासाठी ही योजना उपयुक्त आहे. सरकार मातीचे परीक्षण करून शेतकऱ्याला अहवाल देते, ज्यात पोषक तत्त्वांची माहिती, खतांचा योग्य वापर आणि पिकांचे शिफारस केलेले प्रकार नमूद असतात. यामुळे पीक उत्पादकता आणि मातीची गुणवत्ता वाढते.
या योजनांचा योग्य लाभ घेतल्यास शेतकरी केवळ उत्पादनातच नव्हे तर उत्पन्नातही चांगली वाढ करू शकतात. शेती अधिक नफ्याची आणि शाश्वत करण्यासाठी सरकारी योजनांचा वापर करणे ही आजच्या काळाची गरज आहे.