शेतजमिनीच्या सातबारा उताऱ्यावर ‘सामायिक क्षेत्र’ असा शब्द अनेकदा दिसतो. पण अनेक लोक याचा अर्थ ‘ही वडिलोपार्जित मालमत्ता आहे आणि सगळ्यांना समान वाटली जाईल’ असा घेतात — आणि इथेच गैरसमज होतो.
चला, जाणून घेऊया की ‘सामायिक क्षेत्र’ म्हणजे नेमकं काय, आणि ती जमीन वाटता येते का?
सातबारा उताऱ्याचा अर्थ आणि महत्त्व
सातबारा (7/12) उतारा हा शेतीसंबंधीचा अत्यंत महत्त्वाचा महसुली दस्तऐवज आहे. तो वाचून आपण खालील गोष्टी समजू शकतो:
- जमीन कोणाची आहे (मालक कोण)
- किती क्षेत्र आहे
- जमीन कुठे आहे
- कोणती मालकी स्थिती आहे (सामायिक की वैयक्तिक)
- कोणते हक्क प्रस्थापित झालेले आहेत
‘सामायिक क्षेत्र’ म्हणजे काय?
‘सामायिक क्षेत्र’ याचा अर्थ असा की त्या जमिनीचा स्पष्टपणे हिस्सावाटप झालेला नाही.
उदाहरणार्थ:
- जर चार भावांनी मिळून एक शेतजमीन विकत घेतली, आणि खरेदीखतामध्ये कोणी किती हिस्सा घेतला याचा उल्लेख केला नसेल
- किंवा वडिलांच्या मृत्यूनंतर जमीन वारसांमध्ये वाटली नसेल
तर अशा वेळी सातबारा उताऱ्यावर ‘सामायिक क्षेत्र’ असा उल्लेख येतो.
‘सामायिक क्षेत्र’ म्हणजे वडिलोपार्जित मालमत्ता असेलच, असं नाही!
सामायिक क्षेत्र असलेली जमीन ही वडिलोपार्जितच आहे, असं समजणं चुकीचं आहे. ती जमीन कोणीतरी स्वतःच्या कष्टाने विकत घेतलेली असू शकते. आणि जर तशी असेल, तर ती संपत्ती वारसांना समान वाटली जाईलच, हेही आवश्यक नाही.
मग वाटणी कशी करता येते?
जर वाटणीची आवश्यकता असेल, तर संबंधित पक्षांनी जमिनीचं सरस-निरस वाटप करून, भोगवट्याचे प्रमाण निश्चित करून तह लिहावा. आणि त्याची अधिकृत नोंद महसूल कार्यालयात करावी.
त्यानंतर ‘सामायिक क्षेत्र’चा उल्लेख हटवून त्या जागेचा प्रत्येकाचा हिस्सा स्वतंत्रपणे दाखवला जातो.
थोडक्यात निष्कर्ष:
- ‘सामायिक क्षेत्र’ म्हणजे वाटप न झालेली मालकी
- ती जमीन वडिलोपार्जित असेलच असं नाही
- वाटणीसाठी भोगवटा निश्चित करणे आवश्यक
- महसूल कार्यालयात अधिकृत नोंदणी करणे गरजेचे