शेती करताना आपण किती वेळा विचार करतो की, मातीचं आरोग्य कसं आहे? जास्तीचा पाऊस, कमी पाऊस, महाग खतं – यावर चर्चा होते. पण मातीचा कणा म्हणजेच तिच्यातील सेंद्रिय कर्ब आणि नत्र झपाट्याने कमी होत चालल्याचं अकोला जिल्ह्याच्या माती परीक्षणातून समोर आलं आहे.
दरवर्षीप्रमाणे यंदाही राष्ट्रीय कृषी विकास योजनेंतर्गत शेतकऱ्यांच्या जमिनीची माती तपासली गेली आणि ही धक्कादायक माहिती समोर आली. ३५,००० नमुन्यांच्या लक्ष्यापैकी केवळ १,२०० नमुन्यांची तपासणी १८ जुलैपर्यंत पूर्ण झाली आहे, आणि या तपासणीतून मातीतील जीवनदायिनी घटकांची उणीव उघड झाली आहे.
रासायनिक खतांचा मारा, पण उत्पादन वाढत नाही!
अकोल्यात गेल्या काही वर्षांत रासायनिक खतांचा प्रचंड वापर वाढलेला दिसतोय. शेतात उत्पादन मिळावं म्हणून खतं ओतली जातात, पण त्याचा कायमस्वरूपी फायदा होत नाही. मातीतील सूक्ष्मजीव मरतात, आणि उत्पादन खर्च मात्र वाढतो.
परीक्षणात आढळले की सेंद्रिय कर्बाचं प्रमाण ०.३९ ते ०.४५ या मर्यादेत असून, नत्र फक्त ०.०१ इतकं नगण्य आहे. ही आकडेवारी फक्त आकडे नाहीत – हे शेतीच्या भविष्यासाठी एक गंभीर इशारा आहे.
सेंद्रिय खताकडे दुर्लक्ष, आणि त्याचे परिणाम
पूर्वीच्या काळात शेतकरी शेणखत, हिरवळीचं खत, कंपोस्ट यांचा वापर करायचे. त्यामुळे मातीला नैसर्गिक अन्न मिळायचं. आता मात्र रासायनिक खते आणि कीटकनाशकांवरच भर दिला जातो. त्याचा थेट परिणाम म्हणजे – उत्पादनात घट, खर्चात वाढ आणि जमिनीचा दुष्काळ!
तालुक्यानुसार स्थिती – थोडा दिलासा, पण चिंता कायम
- अकोट व तेल्हारा – येथे थोडं समाधानकारक चित्र आहे. सेंद्रिय कर्बाचं प्रमाण तुलनेत थोडं जास्त, यामागे शेणखताचा वापर आणि चांगली जलपातळी हे मुख्य कारण.
- मूर्तिजापूर, अकोला, पातूर – या भागांतील स्थिती चिंताजनक. येथे मातीतील जीवनद्रव्यांचा अभाव दिसतो.
पालाश आहे पण नत्र-स्फुरद कमी – शाश्वत उपाय गरजेचा!
जिल्हा मृद चाचणी अधिकारी ज्योती चोरे सांगतात, “पालाशचं प्रमाण मातीमध्ये समाधानकारक आहे, पण नत्र आणि स्फुरद अत्यंत कमी आहेत. फक्त रासायनिक खतांवर अवलंबून राहणं योग्य नाही. सेंद्रिय पद्धतीचा अवलंब करणे हेच दीर्घकालीन उपाय आहे.”
शेती शाश्वत हवी असेल, तर माती वाचवायलाच हवं
शेतकरी म्हणून, माती ही केवळ जमिनीची गोष्ट नाही, ती आपल्या भविष्याची आधारशिला आहे. उत्पादनासाठी जास्त खतं घालणं हे तात्पुरतं उपाय आहे, पण दीर्घकाळ टिकणारी शेती हवी असेल, तर सेंद्रिय घटकांची भर घालणं ही काळाची गरज आहे.