गावाकडं जमिनीचे वाद काही नवीन नाहीत. त्यातही शेतात ये-जा करण्याच्या रस्त्यावरून खटके उडणं तर रोजचंच झालंय. शेतकऱ्याचं सगळं आयुष्य त्या रस्त्यावर अवलंबून असतं—ट्रॅक्टर, बी-बियाणं, खतं, पाणी आणि तयार माल बाजारात नेण्यासाठी लागणारी वाहतूक सगळी या रस्त्यावरूनच होते.
मात्र, काही वेळा शेजारीचाच एखादा शेतकरी मुद्दाम किंवा गैरसमजामुळे रस्ता अडवतो. अशा वेळी दुसऱ्या शेतकऱ्याला नाहक त्रास होतो. बरेचदा हे वाद थेट कोर्टात जातात. पण काळजी करू नका—कायदा तुमच्या बाजूने आहे. फक्त योग्य पावलं उचलणं गरजेचं आहे.
रस्ता अडवला गेलाय? काय कराल?
ज्याचा वापर तुम्ही वर्षानुवर्षं करत होता, असा शेताचा रस्ता कोणी अडवला, तर हे कायदेशीर गुन्हा आहे. अशा वेळी तुम्ही तहसीलदारांकडे तक्रार करू शकता.
मामलेदार न्यायालय अधिनियम 1906 चं कलम 5 यामध्ये याची तरतूद आहे. अर्ज करताना खालील गोष्टी लिहा:
- रस्ता अडवण्यात आलेली तारीख व वेळ
- रस्ता अडवणाऱ्याचं नाव
- साक्षीदारांची नावे (असतील तर)
- तुमचा अर्ज – सत्यापित करून कोर्ट फी स्टॅम्पसह
- संबंधित जमिनीचा सातबारा
- तलाठीकडून घेतलेला कच्चा नकाशा
सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे, रस्ता अडवल्यापासून 6 महिन्यांच्या आत हा अर्ज तहसीलदाराकडे द्यावा लागतो.
तहसीलदार प्रकरणाची सुनावणी करून जर तुमचं म्हणणं योग्य वाटलं, तर रस्ता परत सुरू करण्याचे आदेश देऊ शकतात.
शेती आहे पण रस्ता नाही – तर काय?
कधी कधी शेतकडं जायला कोणताही रस्ता नसतोच. पण तरीही तुम्हाला शेती करण्याचा हक्क आहे.
महाराष्ट्र जमीन महसूल कायदा, कलम 143 नुसार, अशा परिस्थितीत तुम्ही तहसीलदारांकडे नवीन रस्त्यासाठी अर्ज करू शकता. त्यांनी परिस्थिती पाहून उपाय शोधायचा असतो.
वहिवाटीचा रस्ता काय असतो?
एखादा रस्ता जर 20 वर्षांहून अधिक काळ वापरात असेल, आणि तो तुम्ही नियमित वापरत असाल, तर त्या रस्त्यावर तुमचा कायदेशीर हक्क मानला जातो.
वहिवाट कायदा 1982, कलम 15 मध्ये याचा उल्लेख आहे.
जर कोणी तो रस्ता बंद केला, तर तुम्ही थेट दिवाणी न्यायालयात दावा दाखल करू शकता.
रस्ता अडवणं म्हणजे गुन्हा
जर कोणी जाणीवपूर्वक रस्ता अडवून तुम्हाला अडचणीत टाकत असेल, तर हे गुन्हा आहे.
IPC कलम 341 नुसार, याबाबत पोलीस तक्रार करता येते. पोलिसांनी कारवाई करावी लागते.
वकीलाचा सल्ला – गरजेचा!
हे सगळं वाचून वाटत असेल, की माहिती खूप आहे पण प्रक्रिया जड आहे. म्हणूनच अनुभवी वकिलाचा सल्ला घेणं फार महत्त्वाचं आहे.
कागदपत्रं, साक्षी, नकाशे आणि कायदेशीर प्रक्रिया योग्य पद्धतीने हाताळली, तर तुमचा हक्क नक्की मिळतो.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा…
शेतीसाठी रस्ता म्हणजे सोयीचं साधन नाही—तो तुमच्या कामाचा, तुमच्या हक्काचा भाग आहे. कोणीही तो तुम्हाला वापरायला नकार देऊ शकत नाही. वेळेवर योग्य कायदेशीर पावलं उचलून तुम्ही तुमचं अधिकार राखू शकता. थोडं धैर्य आणि थोडी माहिती—बस्स, एवढंच पुरेसं आहे!