मुंबई : महाराष्ट्रात ग्रामीण भागात जमीन मालकी सिद्ध करण्यासाठी सर्वाधिक वापरला जाणारा आणि महत्त्वाचा दस्तऐवज म्हणजे सातबारा उतारा (7/12 Extract). हा फक्त कागदाचा तुकडा नसून जमिनीची खरी ओळख आहे. जमीन कोणाच्या नावावर आहे, तिचे क्षेत्रफळ किती आहे, त्यावर कोणते पीक घेतले जाते, याबाबतची संपूर्ण माहिती सातबाऱ्यात मिळते.
परंतु अनेकदा या उताऱ्यात आवश्यक नोंदी नसल्याने जमीन वादग्रस्त ठरते किंवा व्यवहार कायदेशीरदृष्ट्या अडचणीत येतो. म्हणूनच सातबारा उताऱ्यात कोणत्या नोंदी असणे अनिवार्य आहे, हे जाणून घेणे प्रत्येक शेतकरी व नागरिकासाठी महत्त्वाचे ठरते.
1) मालकाचे नाव
सर्वात पहिले आणि महत्त्वाचे म्हणजे जमिनीच्या मालकाचे नाव सातबाऱ्यावर असणे गरजेचे आहे. जर मालकाचे नाव चुकीचे असेल किंवा वारसनोंद वेळेवर न झाल्यामुळे मृत व्यक्तींची नावे कायम राहिली, तर जमीन व्यवहार बेकायदेशीर ठरू शकतो.
2) क्षेत्रफळ व गट क्रमांक
जमिनीचे अचूक क्षेत्रफळ, गट क्रमांक किंवा सर्व्हे नंबर यांची नोंद सातबाऱ्यात असणे आवश्यक आहे. चुकीच्या नोंदीमुळे सीमाबाबत वाद होतात. उदाहरणार्थ, क्षेत्रफळ कमी-जास्त दाखवल्यास खरेदीदार व विक्रेत्यामध्ये मोठा गोंधळ निर्माण होऊ शकतो.
3) पीक नोंद
सातबाऱ्यात जमिनीत कोणते पीक घेतले जाते, याचा उल्लेख असतो. ही नोंद केवळ शेतीयोग्यता सिद्ध करण्यासाठीच नव्हे, तर बँकेत कर्ज घेण्यासाठीही महत्त्वाची ठरते. पीक नोंदीशिवाय जमीन कृषीयोग्य आहे की नाही, हे ठरवणे अवघड होते.
4) हक्क नोंद
जमिनीवर कोणतेही कर्ज, तारण, बोजा किंवा न्यायालयीन वाद प्रलंबित असल्यास त्याची नोंद सातबाऱ्यात असणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. हक्क नोंदी दडवून केलेले व्यवहार बेकायदेशीर ठरतात आणि पुढे खरेदीदारालाही अडचणीत आणतात.
5) कर नोंद
महसूल किंवा जमीनकर भरण्याबाबतची माहिती सातबाऱ्यात असते. कर थकबाकी असल्यास व्यवहारात अडथळे निर्माण होतात. महसूल विभाग अशा जमिनीचे व्यवहार थेट रद्द ठरवू शकतो.
6) वारसनोंद
जमिनीच्या मूळ मालकाच्या मृत्यूनंतर वारसनोंद सातबाऱ्यात असणे बंधनकारक आहे. वारसनोंद नसल्यास इतर वारस पुढे दावा करू शकतात आणि संपूर्ण व्यवहार रद्द होण्याचा धोका निर्माण होतो.
7) जात-जमात नोंद (लागू असल्यास)
काही जमिनी अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती किंवा इतर मागासवर्गीयांना शासनाने अनुदानावर दिलेल्या असतात. अशा जमिनींची नोंद सातबाऱ्यात असणे आवश्यक आहे. जर ही नोंद नसेल, तर जमीन विक्री बेकायदेशीर ठरते.
निष्कर्ष
एकंदरीत, सातबारा उताऱ्यातील प्रत्येक नोंद जमिनीच्या कायदेशीरतेशी थेट संबंधित आहे. मालकाचे नाव, क्षेत्रफळ, हक्क नोंदी, वारसनोंद, कर नोंदी या माहितीचा अभाव असल्यास जमीन वादग्रस्त ठरू शकते. म्हणूनच जमीन खरेदी-विक्रीपूर्वी सातबारा उतारा नीट तपासणे, आवश्यक दुरुस्ती करणे आणि तो अद्ययावत ठेवणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे.