मुंबई : महाराष्ट्रात जमिनीच्या व्यवहारांमध्ये सातबारा उतारा (7/12) हा सर्वात महत्वाचा दस्तऐवज मानला जातो. या उताऱ्यात नोंद झालेल्या फेरफारांवरच जमिनीची मालकी, हक्क आणि व्यवहार ठरत असतात. मात्र, अनेक वेळा चुकीच्या किंवा खोट्या फेरफार नोंदी झाल्याने शेतकरी व जमिनीचे हक्कधारक मोठ्या अडचणीत सापडतात.
विशेष म्हणजे अशा चुकीच्या नोंदी लक्षात आल्यानंतर अपील करण्यासाठी कायद्यानुसार फक्त 7 ते 90 दिवसांची मुदत दिलेली असते. त्यामुळे ही मुदत संपल्यानंतर शेतकऱ्यांनी काय करावे, हा प्रश्न अनेकदा निर्माण होतो.
फेरफार नोंद म्हणजे काय?
जमिनीच्या मालकीत किंवा हक्कात झालेल्या बदलाची अधिकृत नोंद हीच फेरफार नोंद असते. महसूल विभागातील तलाठी किंवा सक्षम अधिकारी ही नोंद करतात.
पण या प्रक्रियेत अनेकदा चुका होतात. उदाहरणार्थ –
- मालकाचे नाव चुकीने नोंदले जाणे
- मृत व्यक्तीच्या नावे हक्क दाखवणे
- अनधिकृत वारसाची नोंद करणे
अशा त्रुटींमुळे शेतकऱ्यांना कर्ज मिळण्यात अडचण येते किंवा विक्री-खरेदीसारखे व्यवहार थांबतात.
कायद्यातील महत्वाच्या तरतुदी
महाराष्ट्र जमीन महसूल अधिनियम 1966 मध्ये फेरफार नोंदीसंदर्भात काही महत्वाच्या कलमे आहेत –
- कलम 150 (6): महसूल अधिकारी किंवा उपविभागीय अधिकाऱ्यांकडे अर्ज करून चुकीची नोंद रद्द किंवा दुरुस्त करता येते. ठोस पुरावे दिल्यास अधिकारी नोंद बदलू शकतात.
- कलम 251: खोटी माहिती देऊन जमीन हक्क मिळवण्याचा प्रयत्न करणाऱ्यावर कायदेशीर कारवाई होते. खोटी ओळख वापरणे, वारस म्हणून खोटा दावा करणे इत्यादी प्रकारांत गुन्हा नोंदवला जातो.
मुदत संपल्यानंतर काय करावे?
सामान्यतः अपील करण्यासाठी 7 ते 90 दिवसांची मर्यादा असते. पण अनेकदा शेतकऱ्यांना चूक उशिरा समजते. अशावेळी –
- महसूल अधिकाऱ्याकडे विशेष कारण नमूद करून अर्ज करता येतो.
- अधिकारी कारणे ग्राह्य धरल्यास जुन्या नोंदीचे पुनर्विलोकन करता येते.
- यासाठी ठोस पुरावे आणि कायदेशीर आधार आवश्यक असतो.
कायदेतज्ज्ञांच्या मते, वेळेत कारवाई करणे अत्यंत गरजेचे आहे. कारण नोंद दीर्घकाळ कायम राहिल्यास तिचे दुरुस्तीकरण अवघड होते.
निष्कर्ष
सातबारा उताऱ्यावर चुकीची फेरफार नोंद असल्यास ती शेतकऱ्यांच्या आर्थिक व कायदेशीर आयुष्यावर गंभीर परिणाम करू शकते. त्यामुळे –
सातबारा उतारा नियमित तपासा
चूक आढळताच तातडीने अपील करा
पुरावे तयार करून योग्य कायदेशीर प्रक्रिया वापरा
अशा प्रकारे शेतकरी वेळेवर कारवाई करून भविष्यातील मोठे नुकसान टाळू शकतात.