कुटुंबात नातेसंबंध असले, एकत्र वास्तव्य असलं, किंवा मृत व्यक्तीनं मृत्यूपत्र लिहिलं असलं तरीही, काही खास परिस्थितींमध्ये नातेवाईकांना मालमत्तेतील हक्क मिळत नाही. भारतीय कायद्यानुसार काही अशा घटना आहेत ज्या वारसदार असतानाही कोणालाही हक्कापासून वंचित ठेवू शकतात.
चला जाणून घेऊया अशा 7 महत्वाच्या अटी, ज्या तुमचं वारसाहक्क संपवू शकतात.
1. स्वतःच्या मेहनतीने मिळवलेली मालमत्ता – कोणाचाही हक्क नाही
जर कुटुंबातील एखाद्या व्यक्तीनं स्वतः कमावलेली, विकत घेतलेली किंवा व्यवसायातून आलेल्या उत्पन्नातून मालमत्ता उभी केली असेल, तर तिच्यावर त्याच्या मृत्यूनंतरही इतर सदस्यांचा हक्क राहत नाही – जोपर्यंत त्या व्यक्तीनं वेगळं मृत्यूपत्र केलेलं नसेल.
2. वडिलोपार्जित मालमत्तेचा विशिष्ट वापर – विशेष कारणांसाठी विक्री मान्य
वडिलोपार्जित मालमत्तेचा उपयोग जर कुटुंबाच्या हितासाठी किंवा कायदेशीर गरजांसाठी झाला असेल, तर त्या मालमत्तेवर इतर सदस्य दावा करू शकत नाहीत. उदाहरणार्थ:
- कर्जफेड, न्यायालयीन खर्च, आजारपण
- घर दुरुस्ती किंवा नव्या मालमत्तेची खरेदी
- धार्मिक किंवा सामाजिक खर्च – लग्न, बारसं, इ.
3. खुन्याला हक्क नाही – गुन्हेगार ‘अयोग्य वारस’ ठरतो
कायद्यानुसार, जर एखाद्या व्यक्तीनं मालकाचा खून केला (किंवा मदत केली), तर त्याला त्या संपत्तीवरचा वारसाहक्क मिळत नाही. त्याला अयोग्य वारस ठरवून हक्क रद्द केला जातो.
4. धर्मांतरित सदस्याच्या मुलांना हक्क नाही
हिंदू कुटुंबातील कोणी धर्मांतरित झाल्यास, त्यांच्या दुसऱ्या धर्मात वाढलेल्या मुलांना मूळ कुटुंबाच्या संपत्तीत हक्क मिळत नाही. कारण कायद्यानुसार ते त्या धर्मातील वारस समजले जातात.
5. हक्कसोड केल्यास हक्क संपतो – दस्तऐवज निर्णायक ठरतो
कुटुंबातील एखाद्यानं ‘हक्कसोड पत्र’ लिहून संपत्तीवरचा दावा स्वतःहून सोडला असल्यास, त्याला आणि त्याच्या पुढील पिढीलाही त्या मालमत्तेवर कोणताही हक्क राहत नाही.
6. ज्येष्ठ नागरिकांचा सांभाळ न केल्यास मालमत्ता परत मिळू शकते
जर ज्येष्ठांनी आपली मालमत्ता नातेवाईकाला दिली आणि त्याचा अपेक्षित सांभाळ झाला नाही, तर कायद्याने त्यांना ती मालमत्ता पुन्हा आपल्या नावावर घेण्याचा अधिकार आहे. ते त्या व्यक्तीला त्यातून बेदखल करू शकतात.
7. दावा करण्याची मुदत संपल्यास हक्कही संपतो
मालकी हक्कासाठी दावा करण्यास 12 वर्षांची कायदेशीर मर्यादा आहे. ही वेळ उलटली आणि समाधानकारक कारण न दिल्यास, कोर्टात दावाही अमान्य होतो.
तळटीप: कायद्यानुसार वारसाहक्क म्हणजे केवळ नाते नाही
संपत्ती हक्क केवळ ‘कोण कोणाचे काय’ यावर नाही, तर नीतिनियम, वर्तन, कर्तव्य आणि कायद्याच्या अटींवर अवलंबून असतो. त्यामुळे अशा प्रकरणात कायद्याची संपूर्ण माहिती घेणं आणि तज्ज्ञ सल्ला घेणं अत्यंत गरजेचं आहे.